O antievanxeo do punk

Alguén díxome unha vez que un concerto punk tiña que ser "unha patada na boca" e realmente esa idea do impacto, a brevidade e a forza define bastante ben non só a base argumental dun concerto, senón tamén o que foi o primeiro movemento e especialmente o que foi a traxectoria do seu grupo máis emblemático. A historia dos Sex Pistols foi intensa, conflitiva e impactante, pero ao contrario que tantos grupos que se desfán tras o primeiro disco, ou de tantos outros que botan cincuenta anos con poucas evolucións, conseguiu deixar unha pegada fonda, non só musical, senón tamén socialmente. O punk pasou ao noso imaxinario colectivo, vinculado para sempre aos imperdíbeis, o cuspe e as cristas.

A biografía (autorizada) de Rotten podería funcionar como un evanxeo oculto de todo aquilo. Como pasa habitualmente, os iniciadores dun movemento son os primeiros en ser traizoados e decepcionados por el. E así non resulta estraño descubrir que na memoria do autor, os esgarros do público xurdiron imitando os seus problemas de sinusite que o obrigaban a cuspir continuamente durante os concertos. E que, contra a lenda, nunca pediron que lles cuspiran, mesmo impulsaron un movemento para tratar de evitalo, xa que o contaxio de enfermidades entre o público e os artistas comezaba a ser algo demasiado frecuente. Que o pogo foi unha imitación de Sid Vicius saltando para ver ao público, ou que os imperdibles xurdiron da necesidade real dun vestiario estragado por unha moza ciumenta. E o que é pior, que el mesmo vivía cada unha desas imitacións como unha derrota. A mensaxe que Rotten pretendía facer chegar era a da autenticidade, a da liberdade para ser un mesmo contra todas as convencións sociais. El mesmo decatouse do seu fracaso cando no lapso duns meses se atopou cantando ante un público perfectamente uniformado cos seus traxes e peiteados punks.

A traizón á mensaxe orixinal forma parte de todo acto de comunicación como algo inevitábel. O punk foi o que foi (é o que é) coas súas virtudes e defectos porque non foi a creación completa de ninguén, e moito menos dun único individuo. A súa natureza achegouse máis a un encontro feliz de xenreiras, marxinalidade, nihilismo, drogas e desesperación, e como tal, non cabe no protagonismo dun único grupo, por moi senlleira que fose a súa traxectoria.

En calquera caso, e apesar disto, na biografía de Rotten brillan varias cousas. A primeira esa desmitificación necesaria, non só dos Pistols, senón de toda a escena punk do momento. A segunda, a súa propia perspectiva persoal, a dunha persoa sumamente intelixente criada no fondo dun arrabaldo e que tratou de facer arte con aquilo que tiña as súas maos: nada.

O dereito ao silencio

Un tema recorrente da pasada xornada dedicada a Xohana Torres foi, como era esperábel, o seu silencio literario. O feito de que Xohana decidira abstraerse da edición ten como principais consecuencias que resultou inapreixábel para todo o proceso posterior. Isto inclúe, nun primeiro termo, ás persoas que a len, pero tamén, e aquí se centra a maior parte do problema, á crítica e á historia da literatura. A este feito súmanse os factores que actuaron (e actúan) como elementos distorsionadores e discriminatorios: Xohana é unha muller e ademais escribiu (e escribe) nunha lingua minorizada, Ambos feitos teñen sido postos en relación co silencio, sen que ninguén fose capaz de dar unha teoría sólida ao respecto. É máis, moitas das teorías máis sólidas teñen perdido forza despois de ocasionais declaracións da autora, se cadra a máis reveladora unha na que afirmaba que o seu afastamento do mundo literario non implicaba en ningún caso que deixara de escribir.

Iso marca xa unha primeira perspectiva sobre a que abordar este silencio. Que implica que un escritor deixe de publicar e reserve a escrita ao seu ámbito privado? En principio deberiamos asumir que o mesmo que para a xente que nunca chegou a publicar e deixou un monte de escritos nas gavetas para a familia ou para ninguén. Nada. Non implica nada, na medida en que o que non é feito público non existe, polo menos para a noción contemporánea de literatura. Un asunto á parte é o de se as cousas son feitas públicas con consentimento de quen as escribiu ou sen el.

Porén as cousas non son tan doadas, xa que resulta evidente que, unha vez acadado o estatus de escritora, parte dos relatos deixan de cinguirse ao que a persoa escribe e pasan a relacionarse, en maior ou menor medida, coa súa propia vida. Moi pouca xente (e isto experimenteino nas propias carnes) resiste a tentación de xogar coa biografía converténdoa nun relato en si mesma, relacionado ou non cos ficticios. Poderiamos pensar que crítica, teoría e historia son inmunes a esta ficcionalización do autor, pero enganariámonos. A crítica, a teoría e a historia foron as primeiras vítimas dese relato que escribe relatos, e en moitas ocasións ségueno alimentando e recreando, mesmo ás veces sen gardar un mínimo de contención (ou mesmo de educación).

Para min Xohana Torres ten dereito ao silencio, un dereito gañado a pulso, tan a pulso que ás veces dá vontade de impugnar a súa condición de silencio, ou preguntarse porque o doutras persoas non é silencio. Naturalmente tamén ten todo o dereito a facer medrar o ruxe ruxe, as teorías e as indagacións, negándose a dar explicacións sobre el. A fin de contas, non hai maior mostra de triunfo social que unha ausencia da que todo o mundo fala.

No anecdótico da xornada non me resisto a deixar de comentar dúas cousas: a primeira, que o pogo inventámolo os que non soportamos que se nos impoña un único xeito de bailar e tamén non queremos leccións de baile "tradicional" (moito menos se non as pedimos). A segunda, que quen fala de paz nunha guerra de exterminio, fala da mesma paz da que falará o exterminador despois de rematar o traballo.

Sizzla en Compostela

A miña relación co reggae e coa cultura xamaicana vén de bastante atrás, practicamente dos tempos do colexio, nun momento no que o revival de Bob Marley (supoño que unha reedición do Legend) puxo a moitos de nós ao tanto da primeira incursión musical non occidental que conseguía un verdadeiro éxito por todo o planeta. Marley non era só a música, era tamén un relato, un conxunto de lendas que nesa era pre-net se espallaban de boca a orella. A súa relixión impedíalle, segundo as fontes, cortar ou lavar o pelo, e morrera por un cancro contraído por fumar moita marihuana.

Pasaron moitos anos antes de que me decidise a por unha certa orde en todo aquel revoltallo de nocións e decidise mergullarme, non só en Marley, senón na cultura xamaicana e nese conxunto de melodías herdeiras ou precursoras do reggae. A sensación foi de auténtica fascinación. O xurdimento do rastafarismo, así como os devires políticos da illa son, se cadra, dos fenómenos máis incríbeis que se poden coñecer e destacan polo seu valor sociolóxico e cultural, pero tamén dende a perspectiva da resistencia das minorías á asimilación. O xurdimento dun movemento que reivindica un retorno da negritude a África, que a considere como a tribo perdida de Israel e teña pola reencarnación de deus ao emperador de Etiopía, é dificilmente críbel nun lugar que non sexa Xamaica. Desa fascinación e pescuda xurdiu unha parte importante de L'affiche rouge, en boa medida porque sempre o considerei un libro que tiña que falar dos nosos propios mitos, e ás veces iso só é posíbel tomando distancia e falando dos mitos dos demais.

Porén, nesa mesma pescuda, tamén se me revelaron outra serie de cousas moito menos agradábeis, e que serviron tamén para configurar ese lado escuro que teñen sempre os mitos. A realidade dun rastafarismo entregado a unha figura profundamente reaccionaria, ou a súa base relixiosa fundamentalmente patriarcal e homófoba, aspectos contra os que moitos grupos se revolveron, pero que unha grande parte da sociedade xamaicana segue practicando e asociando á súa música.

Este venres, se ninguén o impide (de novo), o cantante xamaicano Sizzla dará un concerto na capital do país. Pouco importa que as súas letras exhorten ao asasinato de homosexuais, ou que tras algún dos seus concertos alguén do público decidise seguir o consello e acabar coa vida dunha persoa, tanto a sala, como a produtora ou o concello, parecen seguir ignorando a petición de suspensión. Debemos ser demasiado sensibles para o seu xuízo, ou demasiado pouco importantes para a súa visión do mundo. Curiosamente, do que máis me lembro agora mesmo é desa xente que se preocupou tanto polo sentido exacto dunha conxunción.

Calquera persoa que queira apoiar a causa pode facelo dende aquí, onde supoño que se irá informando dos actos que se convoquen. A suspensión é, de momento, unha falsa alarma.

Anisia e Follas Novas

Hai algo máis de cincuenta anos na cidade de Buenos Aires dúas persoas botaban a andar a distribuidora e editora Follas Novas. Nun momento histórico no que o exilio antifascista galego xa perdera parte da súa lexitimidade política internacional e tamén ao seu maior referente persoal (Castelao), Follas Novas acometía un labor de vertebración importantísimo a nivel cultural que ningunha das moitas asociacións galegas de ultramar conseguira ou aspirara sequera a realizar: a difusión centralizada da produción cultural galega de ambas beiras do Atlántico. Aquelas dúas persoas eran conscientes de que a maior forza do exilio era o seu número e extensión, pero que tamén a súa maior debilidade era a dispersión e o afastamento do que acontecía na Galiza territorial, duramente sometida ao franquismo. Dese xeito, cunha ambición que seguramente non tivo parangón até décadas despois, Follas Novas abriu sucursais nas principais cidades de América. Desde Santiago de Chile a Nova York, as comunidades do exilio sabían unhas das outros e das súas realidades, compartían publicacións e perspectivas e recibían as novas e obras literarias que se producían nunha terra que seguía vedada para a maior parte dos seus membros.

O proxecto foi relativamente breve (1957-1961), pero calculo que para levalo a cabo debéronse precisar cantidades inxentes de ilusión e sacrificio persoal, alén dunha perspectiva de entrega a unha causa que cada vez importaba menos internacionalmente. Sobra dicir que unha iniciativa destas características nunca foi rendíbel economicamente e que a forza precisa para desenvolvela veu da consciencia e da capacidade de entrega dos seus protagonistas. Na breve pero intensa historia de Follas Novas vibra a necesidade de fiar de novo unha realidade esfarelada que neses momentos estaba a pasar polos peores anos da súa historia recente. Probabelmente o futuro destacará outras moitas cousas nas súas biografías, aínda que para min esta sexa unha das que máis me teñen impresionado.

Hoxe faleceu Anisia Miranda, unha desas dúas persoas que axudaron a tecer un futuro para este país nos momentos máis escuros. Á outra, Xosé Neira Vilas, só nos resta enviarlle todo o apoio posíbel neste momento e lembrarlle algo que seguramente xa sabe e é que nunca, nen sequera nesta terra, se loita en van.

Orgullo político

Nunca gostei do termo “apolítico”, se cadra porque as cousas e persoas que se din “apolíticas” dedícanse polo xeral a facer política dunha forma vergonzante e oculta. Todo nesta vida, ten un contexto político, outra cousa é que determinadas persoas prefiran non ser conscientes diso. Por esa razón non considerei nunca a marcha de onte como unha marcha apolítica, senón en todo caso como unha marcha apartidista. E non me trabuquei, porque aínda cos partidos ao lado (os mesmos que moitas veces non saben facer política), os milleiros de persoas que asolagaron a capital do país nesa xornada histórica marcharon por un compromiso político claro: o de reivindicar os dereitos da súa lingua e a fin do estado de sitio lingüístico ao que vivimos sometidos. E creo que demostramos tamén que, a pesar das lendas negras dos demais e da nosa propia e eivada autopercepción, seguimos sendo ese pobo indómito e tenaz que conservou a lingua dos trobadores por sobre nobres, reis, exércitos, militares fascistas, sátrapas e cipaios. E que non a imos entregar sen loita.

A alegría obrigatoria

Unha das cousas que caracterizan á construción do Estado-Nación é que non se conforma coa construción lexislativa do Estado, senón que insiste, mesmo na entrada do século XXI, na construción subxectiva e sentimental da nación como soporte imprescindíbel para o primeiro. Dito noutras palabras, non hai nada peor que o nacionalismo de Estado, en boa medida porque ten medios coactivos e económicos para impoñerse e negar contra toda evidencia os seus propios constructos ideolóxicos. E se tamén é certo que moito do fondo desas construcións é partillado polo outro nacionalismo, este é, forzosamente, máis consciente e crítico con eles, como queda ben claro, neste artigo, por exemplo. A miña proposta de fronteira pode ser absurda e insolidaria, pero nunca o será máis que a fronteira preexistente, que ninguén se molesta en cuestionar. Até podería selo menos, se temos en conta que o seu proxecto é consultábel e lexitimábel democraticamente, e o outro non é máis que a asunción irreflexiva dun determinismo histórico.

Porén, o máis grave é a tentativa dos poderes estatais de impoñer as alegrías e decepcións obrigatorias, como un xeito de marcar un sentido común que é presentado como natural e inevitable. Pensei nisto por primeira vez hai dou anos, nun avión que me levaba de Madrid a Compostela, cando o piloto se dirixiu aos pasaxeiros para irnos cantando os goles da selección española, en transo de ser campioa de Europa. A felicidade obrigatoria. Un non sabe como reaccionar neses casos nos que non só non se sente incluído nesa fonda alegría, senón que lle gustaría pedir que alguén, polo ben de tod@s, prestase máis atención ao seu traballo que á súa ideoloxía, aínda que sexa futbolística. A última alancada dese sentimentalismo imposto, aconteceu na decisión da Olimpiadas do 2016, un acontecemento que, alén do anecdótico, nunca me interesou o máis mínimo, pero que da noite á mañá ocupou os medios de comunicación, que non deixaron de suxerir esperanzas e finalmente prantos e indignación polo complot internacional contra unha cidade na que probabelmente non estarei vivindo nos próximos anos, e polo que, como á maior parte do mundo, debería darme igual se organiza ou non uns xogos olímpicos ou un bufé libre.

Este día que remata hoxe, está configurado para exaltar a mesma forza libidinal e sentimental que compón as nacións que xa teñen unha historia como Estado da que arrepentirse ou non. E un bota un pouco de menos que alguén non pare tres segundos entre avións, faixas bicolores e cabras, para preguntarse por todas as persoas, que contra ese suposto sentido común coreado pola prensa e os medios, non atopan o seu lugar no Estado, nen no “Descobremento”, nen en definitiva, nunha hispanidade cada día máis cuestionada.

A historia da fotografía, podedes atopala aquí.

G.D.

O termo acuñouno un tal Fergusson aló polo 1959, poñendo exemplos tan politicamente perigosos como o caso dos países árabes, nos que unha variante da lingua (o árabe clásico) se emprega en contextos elevados, e unha segunda variante resérvase para usos coloquiais e familiares. Esta convivencia de dúas linguas (ou de dúas variacións moi afastadas da mesma lingua) separadas polo seu valor social, foi distinguida co termo diglosia do que até entón se consideraba, en termos xerais, bilingüismo.

O termo bilingüismo resérvase por tanto para referirse a aquelas sociedades onde os seus habitantes son capaces de falar dúas linguas e empregalas indistintamente, ou segundo as súas necesidades, en calquera contexto social. Aquelas sociedades onde a unha das linguas se lle fecha legal ou socialmente o seu desenvolvemento en determinados ámbitos, non son propiamente bilingües, senón diglósicas.

Este desenvolvemento o único que fai é evidenciar aquilo que xa apuntaron autoridades como Jean-Louis Calvet, que non hai lingüística sen sociolingüística. Cousa que implica que os aspectos sociais dun conflito lingüístico son esenciais, por non dicir os únicos determinantes no abrollar dese conflito.

O noso país veu sendo tradicionalmente un exemplo perfecto de sociedade diglósica. As razóns históricas son longas de contar e pérdense na política estatal castellanocéntrica desenvolvida, con escasas inflexións, dende a Idade Media. O resultado é o coñecido por todas as persoas: o galego foi dende cedo unha lingua B, socialmente mal considerada e mesmo concibida como inútil ou imperfecta para moitas funcións. Estas nocións, aínda que parecen extintas seguen moi vivas aínda hoxe en grande parte da sociedade (non hai máis que pensar nos debates cíclicos sobre se o galego é valido para... facer pop, hip hop, libros canapé, prensa deportiva, twittear ou aprenderlle a falar a nen@s adptad@s). As raíces deses debates son os mesmos: o xuízo que se fai sobre as linguas é de valoración social, non existen linguas “tecnicamente” máis perfectas que outras, ou máis axeitadas que outras para determinados usos. Iso é unha idea que raia no nazismo. Existe, iso si, a noción social de que determinados ámbitos se veñen facendo na lingua A, e que a lingua A debe ser a opción non marcada ante a aparición de ámbitos novos. A propia perda de falantes do galego explícase nesas mesmas coordenadas: non é casual que sexa a lingua de menor valoración a que é abandonada por unha poboación á que se lle leva dicindo séculos que non ten utilidade. A persistencia milenaria no noso contexto xeográfico de linguas con menos falantes (e por tanto máis “inútiles”) é abondo exemplificativa nese sentido.

O grande problema da Galiza, nos últimos anos, foi o de corrixir unha situación diglósica, tratando de aproximar a valoración social entre as dúas linguas e frear a perda de falantes do galego, que comezaba a ameazar a súa existencia. Podemos xulgar esas tentativas con maior ou menor severidade, pero o seu obxectivo parecía claro. Do mesmo xeito parece claro o obxectivo dos seus movementos contrarios, que alzan o estandarte do bilingüismo, mentres defenden políticas que seguen excluíndo o galego dun uso pleno e equitativo. Para mostra esta entrevista, aínda que eu prefira esta xenial glosa. É normal que pretendan deixar a sociolingüística fóra de xogo, xa que a manipulación que levan a cabo só é posible abstraendo os conflitos sociais que van aparellados e ignorando a desigualdade legal e social das dúas linguas. Só así as vítimas poden converterse en verdugos e os falantes eternamente minusvalorados e con ansias de normalización en férreos represores de pobres infantes. Non se trata de procurar o bilingüismo, senón de cimentar para sempre a diglosia. Se cadra sería máis honrado que se chamasen Galicia Diglósica.

Imaxe da conta de Flickr Foxtongue, baixo Creative Commons 2.0.